Lui Paster va ipak sanoati: ipakchilikdagi inqilob

Lui Pastör – fransuz kimyogari va mikrobiologiyasi asoschilaridan biri sifatida dunyoga mashhur. Uning ilmiy kashfiyotlari insoniyat salomatligini tubdan o’zgartirdi va zamonaviy tibbiyotning rivojlanishiga katta hissa qo’shdi. Uning ismlari bilan bog’liq bo’lgan pasterizatsiya usuli bugungi kunda ham oziq-ovqat sanoatida keng qo’llanilmoqda. Pastörning hayot yo’li va ilmiy faoliyati haqida batafsil ma’lumot berish maqsadida quyidagi ma’lumotlarni taqdim etamiz.

1. Lui Pastörning dastlabki yillari va ta’limi

Lui Pastör 1822-yil 27-dekabrda Fransiyaning Dole shahrida tug’ilgan. U oddiy tergovchi oilasida o’sgan bo’lib, bolaligidan tabiatga qiziqish bildirgan. Yoshligida uning rassom bo’lish istagi bo’lgan, ammo keyinchalik kimyoga bo’lgan qiziqishi uni Arbua shahridagi o’rta maktabga, so’ngra Parijdagi Oliy Normal Maktabga olib bordi. U kimyo va fizika sohasida chuqur bilim oldi va o’zining ajoyib intellektual qobiliyatini namoyon etdi. Uning talabalik yillarida o’tkazgan tajribalari kelajakdagi kashfiyotlariga asos bo’ldi.

2. Kristallografiya va fermentatsiya bo’yicha tadqiqotlari

Pastörning ilmiy faoliyati kristallografiya sohasidagi tadqiqotlari bilan boshlangan. U tartarik kislotaning ikki xil kristalli shaklini aniqladi va ularning optik xossalarini o’rgandi. Bu kashfiyot molekulalarning nosimmetrik tuzilishi haqidagi tushunchalarni kengaytirdi. Keyinchalik, u spirtli ichimliklarning fermentatsiyasi jarayonini o’rganishga kirishdi. U fermentatsiyaning mikroorganizmlar tomonidan keltirib chiqarilishini isbotladi va shu bilan spontan generatsiya nazariyasini rad etdi. Bu kashfiyot mikrobiologiya fanining asosini tashkil etdi.

3. Kasalliklarning mikrobial kelib chiqishi to’g’risidagi nazariya

Pastörning eng muhim hissasi kasalliklarning mikrobial kelib chiqishi to’g’risidagi nazariyasidir. U turli kasalliklarni keltirib chiqaradigan mikroorganizmlarni aniqladi va ularning tarqalish mexanizmlarini o’rgandi. Uning tadqiqotlari tufayli ipak qurti kasalligi va antraks kasalligiga qarshi samarali profilaktika usullari ishlab chiqildi. Shuningdek, u vabo va sil kasalliklarini o’rganishga katta hissa qo’shdi.

4. Vaktsinalarni yaratish va pasterizatsiya usuli

Pastörning yana bir muhim yutuqi vaktsinalarni yaratish bo’ydi. U tovuq xolerasi, antraks va quduq kasalliklariga qarshi samarali vaktsinalarni ishlab chiqdi. Uning vaktsina yaratish usuli bugungi kunda ham zamonaviy tibbiyotda keng qo’llanilmoqda. Bundan tashqari, u sut va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini past haroratda qizdirish orqali zararli mikroorganizmlardan tozalash usulini – pasterizatsiyani kashf etdi. Bu usul oziq-ovqat mahsulotlarining saqlash muddatini uzaytirishga va ularni xavfsiz iste’mol qilishga imkon beradi.

Pastörning ilmiy faoliyati insoniyat salomatligini himoya qilishga katta hissa qo’shdi. Uning kashfiyotlari zamonaviy tibbiyotning rivojlanishiga asos bo’ldi va bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. Uning ismi fan tarixida abadiy qolmoqda.