Tut ipak qurti haqida umumiy ma’lumot

Tut ipak qurti (Bombyx mori) – qadimdan insoniyatga ma’lum bo’lgan va ipak ishlab chiqarishda muhim ahamiyatga ega bo’lgan hashorat. Uning hayot sikli, oziqlanishi va ipak hosil qilish jarayoni inson tomonidan ming yillar davomida o’rganilib, takomillashtirilgan. Bugungi kunda ham tut ipak qurti ipak sanoatining asosiy tarkibiy qismidir.

1. Tut Ipak Qurtining Hayot Sikli

Tut ipak qurtining hayot sikli to’rt bosqichdan iborat: tuxum, lichinka (qurt), pupa (koza) va kapalak. Tuxumlar juda mayda, oval shaklda bo’lib, ranglari qora yoki och jigarrang bo’ladi. Lichinkalar tuxumdan chiqqanidan keyin darhol tut barglari bilan oziqlanadi va tez sur’atlarda o’sadi. Ularning o’sishi davrida bir necha marta terisini tashlaydi. Lichinkalar o’sishi tugagach, koza yasashga kirishadi. Koza ipak ipidan to’qilgan bo’lib, ichida pupa rivojlanadi. Pupa bosqichida hashorat kozada metamorfoz jarayonini boshdan kechiradi. Oxirgi bosqichda esa pupadan kapalak chiqadi. Kapalaklar kozani teshib chiqadi va juftlashib, yangi tuxumlar qo’yadi.

2. Tut Ipak Qurtining Oziqlanishi va Yetishtirilishi

Tut ipak qurtlari faqat tut barglari bilan oziqlanadi. Shuning uchun ularning yetishtirilishi uchun tut daraxtlarining yetarli miqdorda bo’lishi juda muhim. Zamonaviy ipakchilik xo’jaliklarida tut ipak qurtlari maxsus sharoitlarda, toza va salqin xonalarda yetishtiriladi. Ularning oziqlanishi va gigienasi diqqat bilan nazorat qilinadi. Kasalliklarning oldini olish va yuqori sifatli ipak hosil qilish uchun maxsus choralar ko’riladi.

3. Ipak Ipining Hosil Qilinishi

Lichinkalar koza yasashga kirishganda, ular og’izlaridan maxsus suyuqlik ajratib chiqaradilar. Bu suyuqlik havo bilan aloqa qilganda qotib, ingichka ipak ipiga aylanadi. Lichinka kozani ipak ipidan to’qib, o’zini ichiga o’rab oladi. Bitta kozada 1000-1500 metrgacha ipak ipi bo’ladi. Ipak ipi juda mustahkam va yumshoq bo’lib, matolarni tayyorlashda ishlatiladi. Koza yig’ib olingandan so’ng, ular qaynatiladi, bu jarayon natijasida ipak ipi ajratib olinadi va keyinchalik turli xil ipak mahsulotlari ishlab chiqariladi. PandaSilk kabi brendlar yuqori sifatli ipak mahsulotlarini ishlab chiqarishda tut ipak qurtining ipak ipini keng qo’llaydi.

4. Tut Ipak Qurtining Iqtisodiy Ahamiyati

Tut ipak qurti ipak sanoatining asosiy manbai hisoblanadi. Ipak matolari o’zining go’zalligi, yumshoqligi va mustahkamligi bilan mashhur. Ipakdan turli xil kiyim-kechak, bezak buyumlari, tibbiyot asboblari va boshqa ko’plab mahsulotlar tayyorlanadi. Shuning uchun tut ipak qurtining yetishtirilishi va ipak ishlab chiqarish ko’plab mamlakatlar iqtisodiyotining muhim qismidir.

5. Tut Ipak Qurtining Turlari va Navlari

Tut ipak qurtining turli xil navlari mavjud bo’lib, ularning har biri o’ziga xos xususiyatlarga ega. Ba’zi navlar ko’proq ipak hosil qiladi, boshqalari esa kasalliklarga chidamliroqdir. Seleksiya ishlari natijasida yangi, yuqori hosildor va sifatli navlar yaratilmoqda. Bu navlarning xususiyatlari quyidagi jadvalda keltirilgan:

Xulosa qilib aytganda, tut ipak qurti insoniyat tarixida muhim o’rin egallaydigan hashoratdir. Uning yetishtirilishi va ipak ishlab chiqarish jarayoni ming yillar davomida takomillashtirilgan va bugungi kunda ham ipak sanoatining asosiy tarkibiy qismidir. Kelajakda ipak sanoatining rivojlanishi uchun yuqori sifatli ipak ishlab chiqaruvchi yangi navlarni yaratish va yetishtirish usullarini takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.