Хитойнинг Шу (Сичуан) каштачилигига буюртма бериш

Tasnif

Шу тикувчилиги, шунингдек, Сычуань тикувчилиги деб ҳам аталади, уч минг йилдан ортиқ тарихга эга бўлган анъанавий хитой ҳунармандчилигидир. Шу тикувчилигининг аниқ келиб чиқиши бироз сирли бўлса-да, лекин унинг қадимги Шу давлати даврида (милоддан аввалги 1046 йил – милоддан аввалги 316 йил) ривожланган деб ҳисобланади. Хитойнинг жануби-ғарбидаги Сычуань вилоятидан келиб чиққан бу санъат тури авлодлар орқали ўтиб, бой маданий меросини сақлаб қолган.

У Хитойдаги энг машҳур тўртта тикувчилик услубидан бири бўлиб, Су тикувчилиги, Сян тикувчилиги ва Юэ тикувчилиги билан бир қаторда туради. Бу ип иплардан фойдаланиб, ипакка ёки бошқа матоларга нақшларни тикишдан иборат анъанавий хитой ҳунармандчилигидир. Хитойдаги энг қадимги тикувчилик услубларидан бири сифатида, Шу тикувчилиги ўзининг ёрқин ва нозик ранглари билан, шунингдек, ажойиб ва мураккаб тикувлари билан машҳур бўлиб, уни тўртта асосий тикувчилик услубининг энг хилма-хиллигига айлантиради.

Шу тикувчилиги асосан кийим-кечакни ва шоҳона оила ва аристократия учун маиший буюмларни безаш учун ишлатилган. Асрлар давомида Шу тикувчилиги ривожланиб, турли сулолалар ва маданиятлардан келиб чиққан хилма-хил таъсирларни ўз ичига олган бўлиб, анъанавий хитой эстетикасини инновацион усуллар билан уйғунлаштирувчи ўзига хос услубни яратган.

Шу тикувчилиги намуналари

Шу тикувчилигининг усуллари

Статистикага кўра, Шу тикувчилигида 12 дан ортиқ категория ва 130 дан ортиқ турли хил тикишлар мавжуд бўлиб, уни тўртта асосий тикувчилик услубининг энг бойига айлантиради. Шунингдек, 70 дан ортиқ ўзига хос ипак иплари фақат Шу тикувчилигида ишлатилади. Кенг тарқалган тикишларга туманли тикув, ётирилган тикув, ўралган тикув, кесилган тикув, аралаш тикув, қумли тикув ва ёпиқ тикув киради. Бу тикишлар «бир хил тикишлар, ялтироқ иплар, зич ва юмшоқ тузилма ва мукаммал буралиш» га урғу беради. Ҳар хил тикишлар ўзаро алмашиниб, қалин ва нозик чизиқлар, шунингдек, ҳақиқий ва виртуал элементлар комбинациялари орқали хилма-хил эффектлар яратади. Бу анъанавий усуллар гуллар, қушлар, ҳашоратлар ва балиқларнинг нозик, батафсил тикилишида, шунингдек, буюк манзаралар ва ҳаётга яқин инсон фигураларини тасвирлашда аъло даражададир. Хитой Халқ Республикаси ташкил топганидан бери, ҳайвоннинг жунини тасвирлаш учун «крест тикуви», инсон сочини тасвирлаш учун «спирал тикуви» ва сазан балиқ тарозиларини тасвирлаш учун «ҳақиқий-виртуал қатлам тикуви» каби янги тикишлар яратилди, бу эса Шу тикувчилигининг ифодавий шакллари ва бадиий услубларини бойитди.

Шу тикувчилигининг классификацияси

1. Бир томонлама тикув: Олд томонида тўлиқ ва аниқ намуна кўрсатилган, орқа томонида эса тўлиқ ёки аниқ расм йўқ бўлган усул.

2. Икки томонлама тикув: Бу бир неча турли усулларни ўз ичига олади:

• Бир хил икки томонлама тикув: Тикувнинг иккала томонида ҳам намуна, ранглар ва тикув усуллари бир хил.
• Турли рангли икки томонлама тикув: Намуна ва тикув иккала томонда ҳам бир хил, лекин ранглари турлича.
• «Учта фарқли» тикув: Тикувнинг олд ва орқа томонларида намуна, ранглар ва тикув усуллари турлича.

Шу тикувчилигининг материаллари ва мавзулари

Шу тикувчилиги усуллари мослашувчан ва ўзгарувчандир. Одатда, тикув учун асос сифатида ипак, атлас, креп, газлама ва шифон ишлатилади ва ишланма буюмга қараб ишлаб чиқариш жараёни, ранг схемаси ва ипдан фойдаланиш ўзгаради. Шу тикувчилигида кўпинча тикилган буюмнинг тузилишини ифода этиш учун туманли тикувдан фойдаланилади, унинг ёруғлиги, ранги ва шаклини катта реализм билан акс эттиради. Буларга сазан балиғининг жонлиги, олтин маймунинг чаққонлиги, инсон фигураларининг гўзаллиги, тоғлар ва дарёларнинг буюклиги, гуллар ва қушларнинг хилма-хиллиги ва пандаларнинг ўйноклиги мисол бўла олади. Унда шунингдек, оқ юмшоқ атласнинг туманли, газлама, ўралган, яширин ва кесилган тикишлари каби усуллардан фойдаланадиган «чизиқли тикув» ҳам қўлланилади. Игна чўткани, ип эса сиёҳни алмаштиради, натижада юмшоқ чизиқлар ва юмшоқ тошларга эга бўлган тикилган нақшлар пайдо бўлади. Бу нафақат зарбаларга намлик ҳиссини қўшади, балки ялтироқ ва шаффоф тузилишни ҳам яратади.

Шу тикувчилигининг мавзулари гуллар, қушлар, ҳайвонлар, манзаралар, ҳашоратлар, балиқлар ва инсон фигураларини ўз ичига оладиган хилма-хилдир. Су Дунпонинг ғалати тошлари ва зич шохлари, Чжен Банцяонинг бамбуклари ва тошлари ва Чен Лао Лянинг фигуралари каби қадимги усталарнинг расмларидан шаблон сифатида фойдаланишдан ташқари, замонавий машҳур рассомлардан ҳам тикувчилик лойиҳаларини яратиш учун буюртма берилган, кейин эса тикувчилик усталари томонидан янада ривожлантирилиб, шедеврларга айлантирилган. Оммабоп тикилган нақшларга манзаралар, гуллар, қушлар, антикалар, аждарлар, феникслар, плиталар, қадимги тангалар, шунингдек, Саққофлар денгиздан ўтиши, Ма Гу олмани тақдим этиши, флейта чалиб фениксни жалб қилиши ва Цилин болани юбориши каби халқ эртаклари киради. Шунингдек, олхўридаги сойлар, ўйнаётган мандарин ўрдаклари, олтин ва яшма билан тўла уй ва пиёни орасидаги феникс каби бахт, омад ва бойликни рамзловчи нақшлар ҳам мавжуд. Лотос ва сазан балиқ, бамбук ўрмони ва товуқ, пандалар, гуллар ва қушлар билан манзаралар каби бой маҳаллий хусусиятларга эга бўлган нақшлар ҳам Шарқ ва Ғарб халқлари томонидан маъқулланмоқда.

Шу тикувчилигининг хусусиятлари

• Мураккаб тикув: Шу тикувчилиги мураккаб ва нозик тикувлари билан ажралиб туради, кўпинча нозик ипак ипларидан фойдаланиб, мураккаб нақшлар яратади. Тикувчилик усталари уч ўлчамли эффектга эришиш учун атлас тикув, занжир тикуви ва бўлинган тикув каби турли хил тикишлардан фойдаланади.
• Жонли ранглар: Шу тикувчилигида ишлатиладиган ранглар палитраси бой ва хилма-хил бўлиб, ўсимлик, минерал ва ҳашоратлардан олинган табиий бўёқларга афзаллик берилади. Жонли ранглар ва уйғун комбинациялар ҳам гўзал, ҳам кўзга ташланувчи визуал жиҳатдан ажойиб асарларни яратади.
• Хилма-хил мавзулар: Шу тикувчилиги гуллар, қушлар, манзаралар ва фигураларни ўз ичига оладиган кенг мавзуларни ўз ичига олади. Бу мавзулар кўпинча хитой мифологияси, адабиёти ва фольклоридан илҳом олади.
• Нозик материаллар: Юқори сифатли ипак матолар Шу тикувчилиги учун асос сифатида ишлатилади, мураккаб дизайнлар учун силлиқ ва ялтироқ юза яратади. Нозик ипак ипларидан фойдаланиш тайёр маҳсулотнинг ҳам чидамли, ҳам чиройли бўлишини таъминлайди.

Яратиш санъати

Шу тикувчилигининг бир парчасини яратиш вақтни талаб қиладиган ва меҳнат талаб қиладиган жараёндир. Малакали усталар ҳар бир дизайнни диққат билан қўл билан тикишади, кўпинча бир асарда бир неча ҳафта ёки ойлар давомида ишлайди. Жараён бир неча босқичларни ўз ичига олади:

• Дизайн: Тикувчилик устаси аввало батафсил дизайн яратади, бу анъанавий намуна ёки замонавий талқинга асосланиши мумкин.
• Дизайнни ўтказиш: Кейин дизайн махсус усулдан фойдаланиб, ипак матога ўтказилади.
• Тикиш: Уста турли хил тикишлар ва ранглардан фойдаланиб, дизайнни диққат билан тикади.
• Тугаллаш: Тикувчилик тугагач, асарни сақлаб қолиш учун уни кўпинча рамкага ўрнатилади ёки мато билан қопланади.

Анъанани сақлаш

Замонавий дунёда анъанавий ҳунармандчилик олдида турган муаммоларга қарамасдан, Шу тикувчилиги ривожланишга муваффақ бўлди. Бу санъат турини сақлаб қолишга қаратилган саъй-ҳаракатларга қуйидагилар киради:

• Семинарлар ва мактабларни ташкил этиш: Бу муассасалар ёш усталарга таълим беради ва бу анъананинг давомчилигини таъминлашга ёрдам беради.
• Маданий тадбирларда Шу тикувчилигини тарғиб қилиш: Кўргазмалар ва фестивалларда Шу тикувчилигини намойиш этиш орқали ташкилотлар бу бетакрор санъат тури ҳақида хабардорликни ошириш ва янги томошабинларни жалб қилишга ёрдам беради.
• Дизайнерлар ва брендлар билан ҳамкорлик: Анъанавий усталар ва замонавий дизайнерлар ўртасидаги шериклик кенгроқ бозорга мос инновацион ва замонавий маҳсулотлар яратишга олиб келди.

Замонавий қўлланишлар

Шу тикувчилиги узоқ ва бой тарихга эга бўлса-да, у замонавий таъмга мослашиб, ривожланишда давом этмоқда. Бугунги кунда Шу тикувчилигини кийим-кечак, уй безаги ва шарфлар каби кенг ассортиментли маҳсулотларда учратиш мумкин. Кўплаб замонавий рассомлар ўз асарларига Шу тикувчилигини киритиб, бу анъанавий санъат турининг чегараларини кенгайтирувчи инновацион ва визуал жиҳатдан ажойиб асарлар яратди.

Шу тикувчилиги усталари

Аёллар Шу тикувчилигини сақлаб қолиш ва унинг авлодларга ўтишида муҳим роль ўйнаган.

Чен Цайин болалигидаги бахтсиз ҳодиса туфайли чап қўлини йўқотган ва бир қўли билан ҳаётда ўзини топишига тўғри келган. Унинг учун қўлини йўқотиш энг қўрқинчли муаммо эмас, балки келажакка бўлган умидни йўқотишдан қўрқиш эди. Кунига яшаш учун Чен қишлоқ хўжалиги, учғилча миниш ва аниқ таъмирлаш цехида ишлаш каби турли ишларда ишлаган. Кейинчалик, тиришқоқ ўқиш орқали у Шу тикувчилиги малакасини ўзлаштирган. Бироқ, маркетинг малакаси етишмаслиги туфайли унинг маҳсулотлари харидор топа олмаган.

Циханг ёрдами билан унинг тикилган асарлари босқичма-босқич эътирофга сазовор бўлиб, бозор топа бошлаган. Ҳозирда у ўз Шу тикувчилиги студиясини ташкил этиб, бу санъат турини қадрлайдиганлар ва кун кечириш учун малака излаётган ногиронларга бепул дарслар ўтамоқда. Студиясини очганидан бери Чен юзлаб талабаларга дарс берган. У дастлабки пайтларда тирикчилик учун тикувчиликка қўл урганлигини, аммо ҳозирда кўпроқ одамларни Шу тикувчилиги билан таништириш ва бу севимли ҳунармандчилигини авлодларга ўтказишга кўпроқ иштиёқли эканлигини очиқчасига тан олади.

Бошқа усталар

Шу тикувчилиги хитой маданиятининг бардошли гўзаллиги ва ижодий салоҳиятига гувоҳлик беради. Унинг мураккаб дизайнлари, жонли ранглари ва бой тарихи уни воқеан бетакрор ва қимматли санъат турига айлантиради. Келажакка назар ташласак, бу қимматли меросни қўллаб-қувватлаш ва сақлаб қолиш муҳимдир.

Юборадиган мамлакатлар

Деярли ҳамма жойга! АҚШ, Канада, Япония, Германия, Ҳиндистон, Буюк Британия, Франция, Италия, Канада, Россия, Жанубий Корея, Австралия, Испания, Мексика, Индонезия, Туркия, Нидерландия, Саудия Арабистони, Швейцария, Аргентина, Швеция, Польша, Бельгия, Таиланд, Эрон, Австрия, Норвегия, Бирлашган Араб Амирликлари, Нигерия, Исроил, Жанубий Африка, Гонконг, Ирландия, Дания, Сингапур, Малайзия, Колумбия, Филиппин, Покистон, Чили, Финляндия, Бангладеш, Миср, Ветнам, Португалия, Чехия Республикаси, Руминия, Перу, Янги Зеландия, Греция, Ироқ, Жазоир, Қатар, Қозоғистон, Венгрия…