Lễ nghi dành cho khách tại một buổi trà đạo Nhật Bản

Trà đạo Nhật Bản, được biết đến với tên gọi Chanoyu (茶の湯) hay Chado (茶道, “Con đường của Trà”), không chỉ đơn thuần là hành động pha và uống trà matcha. Đó là một thực hành văn hóa và tâm linh sâu sắc, một hình thức nghệ thuật được dàn dựng tỉ mỉ, nơi mọi cử chỉ, mọi vật dụng và mọi lời nói đều mang ý nghĩa thâm sâu. Bắt nguồn từ Thiền tông, nghi lễ này được hướng dẫn bởi bốn nguyên tắc cốt lõi: hòa (和, wa), kính (敬, kei), thanh (清, sei) và tịch (寂, jaku). Đối với một vị khách (kyaku), việc tham gia một buổi trà đạo là một lời mời bước vào thế giới của sự chiêm nghiệm tĩnh lặng và vẻ đẹp thẩm mỹ. Hiểu và tuân thủ nghi thức phù hợp không chỉ đơn giản là tuân theo các quy tắc; đó là một hình thức tham gia tích cực, một cách để thể hiện sự tôn trọng đối với chủ trà (teishu), các vị khách khác, những dụng cụ được lựa chọn cẩn thận và chính truyền thống đó. Hướng dẫn này cung cấp một cái nhìn tổng quan chi tiết về nghi thức dành cho khách, đảm bảo một trải nghiệm tôn trọng và phong phú cho tất cả mọi người.

1. Chuẩn Bị Trước Buổi Lễ

Vai trò của khách bắt đầu từ lâu trước khi bước vào phòng trà. Sự chuẩn bị chu đáo thể hiện sự chân thành và tôn trọng đối với dịp này.

Trang phục và Vệ sinh Cá nhân: Trang phục nên kín đáo, khiêm tốn và sạch sẽ. Mục tiêu là hòa mình vào bầu không khí thanh tịnh, không phải để nổi bật.

• Phong cách: Đối với các buổi lễ trang trọng, kimono là truyền thống nhưng không bắt buộc. Đối với nam giới, một bộ vest tối màu, kín đáo là phù hợp. Đối với phụ nữ, một chiếc váy, chân váy hoặc bộ vest khiêm tốn với màu sắc trầm là thích hợp. Tránh quần áo hở hang, họa tiết sặc sỡ hoặc màu sắc quá sáng.
• Trang sức: Tháo tất cả trang sức, đặc biệt là nhẫn, đồng hồ và vòng tay. Những thứ này có thể gây ra tiếng động hoặc, quan trọng hơn, có nguy cơ làm trầy xước những chiếc bát trà và dụng cụ quý giá, thường là cổ xưa.
• Nước hoa: Không sử dụng bất kỳ loại nước hoa, nước hoa cologne hoặc kem dưỡng da có mùi thơm nồng. Buổi lễ thu hút mọi giác quan, và hương thơm tinh tế của trầm hương và trà không nên bị lấn át.
• Tất: Điều cần thiết là mang theo một đôi tất trắng mới để thay trước khi vào phòng trà. Nếu mặc kimono, đó sẽ là tabi. Nếu mặc trang phục phương Tây, tất trắng sạch sẽ là đủ. Đây là một dấu hiệu quan trọng của sự thanh sạch và tôn trọng đối với những tấm chiếu tatami sạch sẽ.

Vật Dụng Cần Thiết: Mặc dù chủ trà có thể cung cấp, nhưng một vị khách chuẩn bị kỹ lưỡng theo truyền thống sẽ mang theo một vài vật dụng cá nhân cất trong tay áo kimono hoặc một chiếc túi nhỏ.

• Kaishi (懐紙): Một gói nhỏ khăn giấy washi. Chúng được dùng để đặt đồ ngọt lên và để lau vành bát trà khi dùng chung koicha (trà đặc).
• Sensu (扇子): Một chiếc quạt gấp nhỏ. Vật này không dùng để quạt cho bản thân mà là một dấu hiệu tượng trưng của sự tôn trọng. Nó được đặt trên chiếu tatami trước đầu gối của bạn khi cúi chào hoặc xem xét các vật dụng một cách trang trọng.

2. Đến Nơi và Vào Phòng Trà (Chashitsu)

Sự chuyển tiếp từ thế giới bên ngoài vào không gian tĩnh lặng của phòng trà là một phần quan trọng của buổi lễ.

Đến Nơi: Sự đúng giờ là tối quan trọng. Hãy đến sớm khoảng 15 phút trước giờ đã định. Điều này cho phép bạn tập trung trong phòng chờ (machiai), tĩnh tâm và thay tất mà không vội vàng. Trong machiai, bạn có thể chiêm ngưỡng cuộn thư pháp hoặc cắm hoa do chủ trà chuẩn bị, thường là chủ đề cho buổi gặp mặt trong ngày.

Khu Vườn Roji và Nghi Thức Thanh Tẩy: Sau khi được chủ trà mời, khách đi qua roji (露地), hay “con đường sương mai”. Con đường vườn này nhằm mục đích là bước đầu tiên để tách khỏi thế giới trần tục. Trước khi vào phòng trà, khách sẽ dừng lại ở tsukubai (蹲), một bồn nước đá thấp, để thực hiện nghi thức thanh tẩy. Quy trình như sau:

1. Dùng tay phải nhấc chiếc gáo gỗ dài (hishaku) lên và múc đầy nước mát từ bồn.
2. Đổ một ít nước lên tay trái để rửa sạch.
3. Chuyển gáo sang tay trái sạch sẽ và đổ nước lên tay phải.
4. Chuyển gáo trở lại tay phải. Khum tay trái và đổ một ít nước vào đó.
5. Nhẹ nhàng súc miệng bằng nước này, khẽ nhổ ra đất dưới bồn nước. Tuyệt đối không uống trực tiếp từ gáo hoặc nhổ nước trở lại bồn.
6. Cuối cùng, nghiêng gáo theo chiều dọc, để nước còn lại chảy xuống cán gáo, nhờ đó thanh tẩy chính chiếc gáo trước khi đặt lại vị trí cũ.

Vào Phòng Trà: Lối vào một phòng trà truyền thống thường là một nijiriguchi (躙口), một lối vào rất nhỏ và thấp. Thiết kế này buộc mọi vị khách, bất kể địa vị xã hội, phải cúi thấp và bò vào trong, tượng trưng cho sự khiêm nhường. Vị khách chính (shokyaku) vào trước. Bạn nên đặt sensu của mình lên chiếu trước mặt, đặt tay lên chiếu và trượt vào bằng đầu gối, cẩn thận không giẫm lên ngưỡng cửa.

3. Cư Xử Trong Phòng Trà

Một khi đã vào trong, các cử động của bạn nên có chủ đích, nhẹ nhàng và chánh niệm. Chỗ ngồi được thực hiện theo tư thế seiza (正座), tư thế quỳ trang trọng. Mặc dù có thể khó khăn đối với những người không quen, hãy cố gắng duy trì nó càng lâu càng tốt. Chủ trà thường thông cảm nếu bạn cần khẽ chuyển trọng lượng.

Trình tự các hành động khi vào phòng được cấu trúc rất cao.

Bước	Hành Động	Mục Đích
1. Vào và Tiến Lên	Sau khi vào qua nijiriguchi, tiến đến tokonoma (床の間), hốc tường danh dự.	Để bắt đầu quá trình chiêm ngưỡng và tôn trọng.
2. Chiêm Ngưỡng Tokonoma	Quỳ trang trọng trước hốc tường. Đầu tiên, quan sát cuộn thư pháp (kakemono), cúi chào tỏ lòng tôn kính. Sau đó, chiêm ngưỡng cắm hoa (chabana).	Để hiểu chủ đề của chủ trà cho buổi lễ và đánh giá cao sự lựa chọn thẩm mỹ của họ.
3. Xem Bếp Lò	Di chuyển từ tokonoma để xem bếp lò (ro) hoặc lò than (furo) và ấm nước (kama).	Để thể hiện sự tôn trọng đối với các công cụ chính được sử dụng để pha trà.
4. Ngồi Vào Vị Trí	Tiến đến chỗ ngồi được chỉ định, được xác định bởi địa vị khách của bạn (shokyaku ngồi gần chủ trà nhất).	Để thừa nhận vị trí của bạn trong buổi gặp mặt. Tránh giẫm lên các đường nối của chiếu tatami.
5. Lời Chào Trang Trọng	Khi tất cả khách đã ngồi xuống, chủ trà bước vào. Vị khách chính dẫn đầu một cuộc trao đổi cúi chào và lời chào trang trọng.	Để chính thức bắt đầu buổi lễ và thiết lập mối quan hệ tôn trọng.

4. Phục Vụ và Nhận Đồ Ngọt (Wagashi)

Đồ ngọt, hay wagashi (和菓子), được phục vụ trước trà. Hương vị của chúng được thiết kế để bổ sung cho trà, và chúng nên được ăn hết trước khi trà được phục vụ. Đồ ngọt sẽ được trình bày trên một khay. Vị khách chính sẽ cúi chào chủ trà, sau đó cúi chào vị khách tiếp theo, nói “Osaki ni” (お先に, “Xin lỗi vì tôi dùng trước”). Sau đó, họ sẽ sử dụng đũa hoặc que gắp (kuromoji) được cung cấp để chuyển một món ngọt lên tờ giấy kaishi của mình. Khay được chuyển dọc theo hàng khách, mỗi vị khách lặp lại cử chỉ cúi chào với người sau họ trước khi lấy đồ ngọt của mình.

5. Nghệ Thuật Nhận và Uống Trà

Đây là trọng tâm của buổi lễ. Nghi thức có phần khác nhau tùy thuộc vào việc bạn đang được phục vụ koicha (trà đặc), là loại trang trọng và được chia sẻ từ một bát duy nhất, hay usucha (trà loãng), là loại ít trang trọng hơn và được phục vụ trong từng bát riêng.

Nhận Bát Trà: Khi chủ trà đặt bát trà trước mặt bạn, hãy cúi chào. Vị khách tiếp theo sẽ nói “Osaki ni” với bạn, và bạn nên đáp lại bằng một cái cúi đầu nhẹ mà không nói gì.

Nghi Thức Uống Trà:

1. Nhấc Lên: Đặt bát lên lòng bàn tay trái và giữ chặt bằng tay phải dọc theo bên cạnh.
2. Nâng Lên và Cúi Chào: Nâng bát lên một chút trong cử chỉ biết ơn chủ trà.
3. Xoay Bát: Mặt đẹp nhất hoặc được trang trí của bát (mặt “trước”) sẽ hướng về phía bạn. Vì lòng tôn trọng, bạn không nên uống từ mặt này. Xoay bát theo chiều kim đồng hồ trong hai chuyển động riêng biệt (mỗi lần khoảng 90 độ) để mặt trước quay ra xa bạn.
4. Uống: Uống vài ngụm. Đối với usucha, bạn nên uống hết cả bát. Theo thông lệ, bạn nên tạo một tiếng húp cuối cùng, có thể nghe thấy để cho biết bạn đã uống xong và thực sự thưởng thức trà. Điều này được coi là lịch sự. Đối với koicha, được chia sẻ, bạn sẽ uống chính xác ba rưỡi ngụm trước khi lau vành bát.
5. Lau Vành Bát (Chỉ dành cho Koicha): Sau khi uống phần koicha của mình, hãy lau điểm trên vành bát nơi môi bạn chạm vào bằng ngón tay hoặc giấy kaishi. Đây là một cử chỉ thanh sạch cho vị khách tiếp theo.
6. Xoay Lại và Chiêm Ngưỡng: Sau khi uống xong, xoay bát ngược chiều kim đồng hồ trở lại vị trí ban đầu để mặt trước một lần nữa hướng về phía bạn.
7. Đặt Xuống và Đánh Giá: Đặt bát trở lại trên chiếu tatami và dành một chút thời gian để chiêm ngưỡng tay nghề thủ công của nó—lớp men, hình dáng và cảm giác.

Một so sánh về nghi thức làm nổi bật sự khác biệt:

Đặc điểm	Koicha (Trà Đặc)	Usucha (Trà Loãng)
Chia Sẻ	Một bát được chia sẻ giữa tất cả khách theo thứ tự.	Mỗi khách nhận được bát riêng của mình.
Số Ngụm	Mỗi khách uống ba rưỡi ngụm.	Khách uống hết cả bát trong vài ngụm.
Ngụm Cuối	Không húp. Quá trình diễn ra trong im lặng và thiền định.	Một tiếng húp cuối cùng, thể hiện sự đánh giá cao, được mong đợi và là lịch sự.
Lau Vành Bát	Có, vành bát phải được lau sạch trước khi chuyển bát.	Không, vì bát không được chuyển cho khách khác.
Tính Trang Trọng	Được coi là phần trang trọng hơn và trung tâm của một buổi tiệc trà đầy đủ.	Ít trang trọng hơn và thường được phục vụ sau koicha hoặc riêng lẻ.

6. Trò Chuyện và Đánh Giá Dụng Cụ

Cuộc trò chuyện trong một buổi trà đạo nên nhẹ nhàng và hạn chế. Nó nên tập trung hoàn toàn vào các yếu tố của chính buổi lễ. Vị khách chính (shokyaku) dẫn đầu, hỏi chủ trà các câu hỏi thay mặt cho tất cả khách. Các chủ đề thích hợp bao gồm:

• Tên thơ mộng của trà và đồ ngọt.
• Nguồn gốc và người chế tác bát trà, thìa trà (chashaku) và hộp đựng trà (natsume).
• Ý nghĩa của thư pháp trên cuộn giấy.

Sau khi trà đã được phục vụ, chủ trà có thể mời khách xem xét kỹ hơn một số dụng cụ chính. Khi làm như vậy, hãy xử lý những vật dụng quý giá này với sự cẩn thận tối đa. Chúng nên được nhấc lên bằng một tấm vải bảo vệ (fukusa), và bạn nên tránh chạm trực tiếp vào chúng bằng ngón tay.

7. Kết Thúc Buổi Lễ và Ra Về

Khi buổi lễ sắp kết thúc, chủ trà sẽ bắt đầu những lời tạm biệt cuối cùng. Một cái cúi chào sâu cuối cùng được trao đổi giữa chủ trà và tất cả khách, thể hiện lòng biết ơn lẫn nhau. Khách ra về theo thứ tự ngược lại với khi họ vào, với vị khách ngồi xa chủ trà nhất ra trước. Khi bạn rời đi, hãy dừng lại ở lối vào để nhìn lần cuối vào tokonoma và cúi chào tỏ lòng biết ơn trước khi trượt ra ngoài qua nijiriguchi. Chủ trà sẽ quan sát cho đến khi tất cả khách đã rời khỏi phòng trà. Sau buổi lễ, việc gửi một bức thư cảm ơn viết tay đến chủ trà trong vòng vài ngày là một cử chỉ chu đáo và được đánh giá cao.

Mặc dù nghi thức của trà đạo Nhật Bản có vẻ phức tạp và đáng sợ, nhưng bản chất của nó nằm ở sự chánh niệm và chân thành. Chủ trà đã đầu tư rất nhiều công sức để tạo ra một trải nghiệm độc đáo và hài hòa, và việc khách tuân thủ nghi thức là cách sâu sắc nhất để thể hiện sự đánh giá cao. Đó là một cuộc đối thoại không lời, một khoảnh khắc chung của sự bình yên và vẻ đẹp. Bằng cách đón nhận vai trò của vị khách với một trái tim rộng mở và một tâm trí tôn trọng, bạn góp phần vào sự hài hòa của dịp này và sẽ thấy trải nghiệm đó thực sự bổ ích và đáng nhớ.